سنگ مثانه یکی از اختلالات رایج در دستگاه ادراری بوده که به دلیل تجمع مواد معدنی در مثانه و غلیظ شدن ادرار بروز می کند. سنگ مثانه در اندازه ها و شکل های مختلفی ایجاد می شوند و منجر به بروز علائمی اعم از درد هنگام ادرار، خونریزی یا احساس نیاز به ادرار مکرر می شوند. هنگامی که مثانه به طور کامل تخلیه نشود، سنگ مثانه تشکیل شده که این عارضه ناشی از مشکلاتی همچون بزرگ شدن پروستات، عفونت های مزمن یا کمبود مایعات می باشد. حال با ما همراه باشید زیرا در ادامه به بررسی موضوعات مختلفی در این زمینه اعم از علت بروز این عارضه، علائم، عوارض، روشهای تشخیص و درمان آن خواهیم پرداخت.
سنگ مثانه چیست؟
سنگ مثانه، توده ای سخت و متشکل از مواد معدنی بوده که در مثانه ایجاد می شود. هنگامی سنگ مثانه تشکیل می شود که مثانه به طور کامل تخلیه نشود و ادرار در آن تجمع یابد. این موضوع منجر به تجمع مواد معدنی در ادرار و بروز سنگ کلیه می شود که طبق تحقیقات بدست آمده معمولا این بیماری در مردان بالای 50 سال مشاهده می شود. بهتر است بدانید بیشتر از 90 درصد از حجم ادرار متشکل از آب بوده و 10 درصد باقی مانده شامل نمک و مواد زائد پروتئینی می باشد.
علائم بروز سنگ مثانه
علائم سنگ مثانه در بدن هر فرد متفاوت بوده زیرا به محل، اندازه و نوع سنگ بستگی دارد. اما لازم به ذکر است در برخی موارد این سنگ ها کوچک بوده و بدون هیچگونه علائم خاصی بروز می کند که تنها در آزمایشات پزشکی قابل تشخیص است. به طور کلی علائم این عارضه به شرح زیر است:
درد در ناحیه پایین شکم یا لگن
این درد در قسمت پایین شکم، درست بالای ناحیه تناسلی احساس میشود. ممکن است ثابت باشد یا هنگام حرکت، نشستن، برخاستن و به خصوص موقع ادرار کردن تشدید شود. گاهی درد به نواحی اطراف مثل کشاله ران یا حتی کمر هم انتشار پیدا میکند.
سوزش و درد هنگام ادرار (دیساوری)
وجود سنگ در مثانه میتواند باعث خراش سطح داخلی مثانه یا مجرای ادرار شود. این آسیب باعث سوزش شدید در حین دفع ادرار میشود که بیماران آن را با عباراتی مانند «ادرار همراه با آتش» توصیف میکنند. این علامت همراه با سایر علائم ادراری دیده میشود.
قطع و وصل شدن جریان ادرار
یکی از نشانههای اختصاصی سنگ مثانه است. گاهی فرد شروع به ادرار میکند، اما ناگهان جریان قطع میشود و مجبور است دوباره زور بزند تا ادامه یابد. این موضوع زمانی رخ میدهد که سنگ هنگام خروج ادرار به دهانه مثانه نزدیک شده و مسیر را مسدود میکند.
تکرر ادرار و احساس فوریت در دفع
احساس دائمی نیاز به ادرار، حتی اگر مثانه کاملا پر نباشد، یکی از علائم آزاردهنده سنگ مثانه است. این احساس شبها شدیدتر میشود و خواب فرد را مختل میکند. ممکن است فقط چند قطره ادرار خارج شود ولی بیمار همچنان احساس فشار داشته باشد.
وجود خون در ادرار (هماچوری)
سنگها میتوانند با حرکت درون مثانه، دیواره آن را خراش دهند یا عروق کوچک را پاره کنند که باعث دیده شدن خون در ادرار میشود. این خون ممکن است به صورت واضح و قرمز رنگ باشد یا فقط در آزمایش ادرار شناسایی شود.
ادرار تیره، کدر یا بدبو
ادرار کدر یا با بوی تند و غیرمعمول ممکن است نشانهای از عفونت همراه با سنگ مثانه باشد. گاهی نیز مواد معدنی و نمکهایی که اطراف سنگ تجمع پیدا میکنند باعث تغییر رنگ یا بوی ادرار میشوند.
احساس تخلیه ناقص مثانه
حتی پس از ادرار کردن، فرد احساس میکند که مثانه هنوز پر است. این موضوع ناشی از اختلال در عملکرد طبیعی مثانه به دلیل وجود سنگ یا انسداد نسبی مسیر خروج ادرار است.
نشت یا بیاختیاری ادرار
در برخی موارد، مخصوصا اگر سنگ بزرگ باشد یا همزمان با بزرگ شدن پروستات یا مشکلات عصبی همراه باشد، ممکن است فرد دچار نشت ادرار یا بیاختیاری شود.
توجه: در صورت مشاهده هر یک از علائم ذکر شده در بالا به بهترین متخصص اورولوژی تهران مراجعه نمایید تا با معاینه فیزیکی علت اصلی این عارضه بررسی و هرچه سریعتر روند درمان را شروع کند.
دلایل بروز سنگ مثانه
غلیظ شدن ادرار نشان دهنده کم آبی بدن و ناتوانی در تخلیه کامل ادرار بوده که باقی ماندن ادرار برای مدت طولانی منجر به بروز سنگ مثانه و عفونت مجاری ادراری می شود. به طور کلی سنگ مثانه به دلیل تجمع مواد معدنی در مثانه بوجود می آید و تحت تاثیر چندین شرایط مختلف قرار می گیرد. اما رایج ترین دلایل بروز این عارضه شامل موارد زیر است:
عدم تخلیه کامل مثانه
لازم به ذکر است هنگامی که مثانه به طور کامل تخلیه نشود، ادرار به مدت طولانی در مثانه باقی می ماند و منجر به تجمع مواد معدنی و بروز سنگ در مثانه می شود. معمولا این عارضه به دلیل مشکلاتی اعم از بزرگ شدن پروستات در مردان و مشکلات عصبی رخ می دهد.
عفونت های ادراری مکرر
یکی از دلایل رایج بروز این عارضه، عفونت های دستگاه ادراری می باشد. این عفونت ها باعث تغییرات در شیمیای ادرار شده که این موضوع زمینه ساز بروز سنگ های مثانه می باشد. لازم به ذکر است باکتری ها و ارگانیسم های دیگر موجب بروز عفونت یا التهاب مثانه می شوند. به طور کلی مردان بیشتر از زنان دچار سنگ مثانه می شوند اما زنان به دلیل مجرای ادراری کوتاه تر، بیشتر از مردان به عفونت مثانه مبتلا می شوند.
بزرگ شدن پروستات در مردان
بهتر است بدانید غده پروستات اطراف مجرای ادراری را احاطه کرده و ادرار را از مثانه به خارج بدن منتقل می کند. در مردان با بزرگ شدن پروستات، فشار زیادی به مجرای ادرار وارد می شود که این موضوع باعث بروز مشکلاتی در تخلیه ادرار و تشکیل سنگ در مثانه می شود.
سنگ کلیه
یکی دیگر از علل تشکیل این عارضه، سنگ کلیه بوده که از طریق دو لوله ادراری به مثانه منتقل می شوند که این موضوع باعث بروز مشکلاتی در مثانه می شود. بهتر است بدانید سنگ های کوچک ممکن است بدون درد از ادرار عبور کنند، اما سنگ های بزرگ نیاز به درمان پزشکی دارند.
مثانه نوروژنیک
مثانه نوروژنیک یا عصبی یکی از دلایل تشکیل سنگ کلیه است که به اعصابی که پیام ها را از مغز به عضلات مثانه منتقل می کند، آسیب می زند. وارد شدن ضربه یا آسیب به این اعصاب مانع از ارسال سیگنال ها به ماهیچه های مثانه جهت انقباض و انبساط می شود. بنابراین این اختلال باعث باقی ماندن ادرار در مثانه و تشکیل سنگ می شود.
کمبود مایعات
عدم مصرف مایعات کافی و ادرار غلیظ باعث تجمع مواد معدنی در مثانه شده که در نهایت این موضوع منجر به تشکیل سنگ های مثانه می شود.
اختلالات متابولیک
مشکلات متابولیک اعم از افزایش سطح کلسیم، اوریک اسید یا سایر مواد شیمیایی در بدن باعث تشکیل سنگ در مثانه می گردد.
وجود بیماری های زمینه ای
برخی بیماری ها مانند دیابت، نارسایی کلیه و اختلالات گوارشی احتمال بروز سنگ مثانه را افزایش می دهند.
مصرف داروها و مواد شیمیایی
مصرف برخی داروها، به ویژه داروهایی که برای درمان عفونت یا مشکلات ادراری استفاده می شود باعث تغییرات در شیمیای ادرار و احتمال بروز سنگ می شوند.
سایر دلایل بروز این عارضه
- التهاب مثانه
- افتادگی مثانه
- رژیم غذای نامناسب
- دیورتیکولهای مثانه
- مجرای ادرار آسیب دیده
- آسیب عصبی در سکته مغزی
- انجام عمل سیستوپلاستی تقویتی
چه کسانی در معرض خطر سنگ مثانه هستند؟
افراد مختلفی ممکن است به دلایل گوناگون در معرض ابتلا به سنگ مثانه قرار بگیرند. در ادامه، گروههایی که بیشترین خطر ابتلا را دارند، معرفی و هر مورد به صورت جداگانه توضیح داده شده است:
- کسانی که سابقه جراحی یا بیماری در ناحیه لگن یا مجاری ادراری دارند
- مردان مبتلا به بزرگی پروستات
- افرادی با آسیب نخاعی یا اختلالات عصبی مثانه (مانند اماس یا دیابت پیشرفته)
- افرادی که طولانی مدت از سوند ادراری استفاده میکنند
- مبتلایان به عفونتهای مکرر ادراری (UTI)
- افرادی که مصرف مایعات کمی دارند یا دچار کمآبی مزمن هستند
- افراد دارای انسداد مجرای ادرار یا تنگی مسیر خروج ادرار
- مردان بالای ۵۰ سال (به خصوص با کاهش عملکرد مثانه)
- کسانی که سابقه سنگ کلیه یا سنگ مثانه دارند
- افرادی با رژیم غذایی پرنمک، پرپروتئین و کمفیبر
- افراد کمتحرک یا با سبک زندگی نشسته
روشهای تشخیص سنگ مثانه
برای تشخیص دقیق سنگ مثانه، پزشک از ترکیبی از معاینه بالینی، شرح حال بیمار و ابزارهای تصویربرداری و آزمایشگاهی استفاده میکند. در ادامه، مهمترین روشهای تشخیص سنگ مثانه را با توضیحات کامل آوردهایم:
معاینه فیزیکی و بررسی علائم بالینی
در اولین قدم، پزشک با پرسش از بیمار درباره علائمی مانند درد زیر شکم، سوزش ادرار، تکرر ادرار یا وجود خون در ادرار، به وجود مشکل در مجاری ادراری مشکوک میشود. معاینه فیزیکی ممکن است حساسیت در ناحیه تحتانی شکم یا مثانه را نشان دهد.
آزمایش ادرار
این آزمایش ساده میتواند وجود خون، عفونت، کریستالهای غیرطبیعی، پروتئین یا مواد معدنی را در ادرار نشان دهد. وجود این عناصر میتواند احتمال وجود سنگ یا عوامل ایجادکننده آن را تأیید کند.
سونوگرافی مثانه
سونوگرافی یکی از رایجترین، سریعترین و بدون دردترین روشها برای تشخیص سنگ مثانه است. این روش قادر است اندازه، تعداد و محل دقیق سنگ را نشان دهد و در عین حال سلامت ساختار مثانه را بررسی کند.
عکس ساده شکم
این روش ممکن است برخی از سنگهای مثانه را نشان دهد، به خصوص اگر سنگها از جنس کلسیم باشند. البته همه سنگها در رادیوگرافی ساده قابل مشاهده نیستند و این روش ممکن است نیاز به تکمیل با روشهای دیگر داشته باشد.
سی تی اسکن
یکی از دقیقترین و حساسترین روشها برای شناسایی سنگمثانه است. سی تی اسکن بدون تزریق ماده حاجب میتواند حتی سنگهای کوچک یا نامرئی در عکس ساده را تشخیص دهد و اطلاعات دقیقی درباره اندازه، محل و تعداد آنها بدهد.
سیستوسکوپی
در این روش، پزشک با وارد کردن یک لوله باریک دارای دوربین (سیستوسکوپ) از طریق مجرای ادرار به داخل مثانه، مستقیما سطح داخلی مثانه را مشاهده میکند. این روش علاوه بر تشخیص سنگ، میتواند برای برداشتن یا شکستن سنگهای کوچک نیز مورد استفاده قرار گیرد.
آزمایشهای تکمیلی مانند آزمایش خون
در برخی موارد، پزشک برای بررسی عملکرد کلیهها یا وجود عفونتهای سیستمیک، آزمایش خون نیز درخواست میدهد.
روشهای درمان سنگ مثانه
درمان سنگ مثانه به عواملی مانند اندازه و نوع سنگ، شدت علائم، وجود عفونت یا مشکلات زمینهای مثانه بستگی دارد. بسته به شرایط بیمار، پزشک ممکن است از روشهای دارویی، غیرتهاجمی یا جراحی برای درمان استفاده کند. در ادامه، مهمترین روشهای درمان سنگ مثانه را بررسی میکنیم:
افزایش مصرف مایعات و تخلیه کامل مثانه (برای سنگهای کوچک)
در صورتی که سنگ کوچک باشد و علائم خفیف باشد، پزشک ممکن است توصیه کند مایعات بیشتری مصرف شود تا سنگ بهطور طبیعی از طریق ادرار دفع شود. این روش تنها زمانی مؤثر است که مثانه عملکرد طبیعی داشته و انسدادی وجود نداشته باشد.
دارو درمانی
اگر سنگ باعث عفونت یا التهاب مثانه شده باشد، آنتی بیوتیک برای درمان عفونت تجویز میشود. همچنین ممکن است داروهایی برای شل کردن عضلات مثانه یا تسهیل دفع سنگ مورد استفاده قرار گیرد. البته داروها بیشتر نقش حمایتی دارند و به تنهایی نمیتوانند سنگهای بزرگتر را از بین ببرند.
سیستولیتولاپاکسی (Cystolitholapaxy)
این روش رایجترین درمان سنگ مثانه متوسط تا بزرگ است. در این روش، پزشک با استفاده از سیستوسکوپ (دوربین باریکی که از مجرای ادرار وارد مثانه میشود)، سنگ را مشاهده کرده و با ابزارهای مخصوص یا لیزر آن را خرد میکند. قطعات خردشده سپس با شستشو از مثانه خارج میشوند.
جراحی باز مثانه
در مواردی که سنگ بسیار بزرگ است یا امکان خارج کردن آن با روشهای اندوسکوپیک وجود ندارد، جراحی باز انجام میشود. در این روش، شکاف کوچکی روی مثانه ایجاد میشود تا سنگ بهطور کامل خارج گردد. این روش در موارد نادر یا در بیماران با مشکلات خاص مورد استفاده قرار میگیرد.
درمان بیماری زمینهای
درمان موثر سنگمثانه تنها به خارج کردن سنگ محدود نمیشود؛ بلکه برطرف کردن علت اصلی نیز بسیار اهمیت دارد. برای مثال، در صورت وجود بزرگی پروستات، تنگی مجرای ادرار یا مشکلات عصبی مثانه، باید درمان همزمان انجام شود تا از تشکیل مجدد سنگ جلوگیری شود.
تغییر سبک زندگی و پیشگیری
پس از درمان، پزشک ممکن است توصیههایی برای پیشگیری از عود مجدد سنگ داشته باشد، از جمله:
- نوشیدن آب کافی در طول روز
- تخلیه کامل مثانه
- پرهیز از مصرف زیاد نمک یا پروتئینهای حیوانی
- پیگیری درمان بیماریهای زمینهای مثل پروستات یا عفونتهای مزمن
در مجموع، انتخاب بهترین روش درمان سنگمثانه به شرایط خاص هر بیمار بستگی دارد و مشورت با پزشک متخصص اورولوژی برای تشخیص و درمان اصولی، ضروری است.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، سنگ مثانه یکی از مشکلات شایع دستگاه ادراری بوده که به دلایل مختلفی اعم از عفونت های ادراری، بزرگ شدن پروستات یا مشکلات عصبی بروز می کند. این سنگ ها با علائمی همچون درد هنگام ادرار، خونریزی و نیاز مکرر به ادرار بوجود می آید. تشخیص سنگ مثانه از طریق معاینات فیزیکی، آزمایش ادرار و تصویربرداری انجام می شود و درمان آن به اندازه و نوع سنگ بستگی دارد و شامل روشهای جراحی و غیرجراحی می باشد.